Mycelium als materiaal: een plantenpot laten groeien in twee weken

Wie een kweekset heeft gehad, kent het gevoel: het blok is aan het eind stevig, licht en samenhangend, alsof het substraat door een wit web bij elkaar wordt gehouden. Dat web is het mycelium, en het is precies dat vermogen om los materiaal tot een geheel te binden waar ontwerpers en fabrikanten de laatste jaren mee werken. Er worden verpakkingen van gemaakt, isolatieplaten, lampenkappen en zelfs bouwstenen. Het principe is simpel genoeg om thuis na te doen, met een zakje broed en een oude bloempot als mal. Een leuk project voor een regenachtig weekend, en een goed excuus om te leren wat mycelium eigenlijk doet.

Hoe werkt het?

Mycelium groeit door een voedzaam substraat heen en verbindt daarbij elk deeltje met het volgende. Laat je dat gebeuren in een mal, dan neemt het mycelium de vorm van de mal aan. Haal je het er daarna uit en droog je het, dan sterft de schimmel en blijft een lichte, stevige, isolerende structuur over: samengeperst substraat, bij elkaar gehouden door schimmeldraden. Dat is mycelium-materiaal. Het is biologisch afbreekbaar, licht, en vreemd genoeg brandvertragend. De oesterzwam is er een van de beste soorten voor, omdat hij snel groeit en bijna elk substraat accepteert.

Wat heb je nodig?

• Een zakje oesterzwambroed van 80 gram.
• Substraat: gehakseld stro, hennepvezel of zaagsel, ongeveer twee liter. Fijn materiaal geeft een gladder oppervlak.
• Twee bloempotten die in elkaar passen, de grote als buitenmal en de kleine als binnenmal. Of één pot en een plastic zak met zand als binnenmal.
• Een grote pan om het substraat in te pasteuriseren, plastic folie, en een schone werkplek.

Stap voor stap

1. Pasteuriseren. Substraat een uur in water van 70 tot 80 graden, niet koken. Laten uitlekken tot het vochtig is maar niet druipt: knijp je erin, dan komen er een paar druppels uit.
2. Mengen. Handen wassen, substraat laten afkoelen tot handwarm, broed erdoor kneden. Verdeel het goed, elk deel van de mal moet broed bevatten.
3. Vullen. Buitenmal bekleden met folie zodat je het later loskrijgt, substraat erin, binnenmal er stevig in duwen zodat er een wand van twee tot drie centimeter ontstaat. Aandrukken, rand aanvullen.
4. Laten groeien. Hele mal in een grote plastic zak met een paar kleine gaatjes, op een donkere plek rond de 20 graden. Na vijf tot tien dagen is het oppervlak wit.
5. Ontvormen en nagroeien. Voorzichtig uit de mal halen, terug in de zak, nog drie tot vijf dagen zodat ook het oppervlak dichtgroeit tot een gladde witte huid.
6. Drogen. In de oven op 60 graden tot hij hard en licht is, meestal een paar uur, of enkele dagen op de verwarming. Drogen doodt het mycelium en maakt de pot stabiel.

Waarom mislukt het soms?

Om dezelfde redenen als een emmer oesterzwammen: te nat substraat gaat rotten en wordt zuur, te droog substraat groeit niet door, en een vuile werkplek geeft groene schimmel. De verhouding broed tot substraat mag hier ruimer zijn dan bij kweken, want je wilt snelheid, geen oogst. En haal de pot niet te vroeg uit de mal: als het substraat nog uit elkaar valt, was het mycelium nog niet klaar. Een dag langer wachten is dan de hele oplossing.

Kun je erin planten?

Ja, en dat is het aardige. Een gedroogde myceliumpot houdt het maanden vol als hij niet te nat wordt, en gaat daarna langzaam over in de grond, samen met de plant die erin staat. Zet hem dus liever in een overpot of op een schoteltje. Wie hem als kweekpotje gebruikt, zet de zaailing met pot en al in de border en ziet de pot verdwijnen terwijl de plant groeit.

En waarom vertellen wij dit?

Omdat het dezelfde schimmel is, en hetzelfde inzicht. Wie een keer heeft gezien hoe een handvol broed in tien dagen een pot bij elkaar bindt, begrijpt daarna ook beter wat er in een kweekset of een geënte stam gebeurt: geen magie, maar een organisme dat zijn eten verbindt tot een geheel. Voor kinderen die na een kweekset meer willen, is dit de logische volgende stap. En wie er een lampenkap van weet te maken, mag ons een foto sturen.