Een sporenprint maken van je eigen paddenstoel: het mooiste experiment na de oogst

Wie ooit een oesterzwam een dag te lang aan het blok heeft laten hangen, kent het witte poeder dat dan op alles eronder ligt. Dat zijn sporen, en het is de hele reden dat een paddenstoel bestaat. Met een hoed uit je eigen kweekset, een vel papier en een nacht geduld maak je daar een sporenprint van: een afdruk van de lamellen in miljoenen microscopische stipjes. Kwekers en mycologen doen het om soorten te herkennen; thuis is het het mooiste experiment dat er na de oogst te doen valt.

Wat is een sporenprint?

Een paddenstoel laat vanaf het moment dat zijn hoed opent sporen los uit de lamellen of poriën aan de onderkant. Die vallen recht naar beneden. Leg je de hoed met de onderkant op papier, dan vallen ze in het patroon van de lamellen op het papier en ontstaat er een afdruk die eruitziet als een fijn getekende bloem. De kleur van die afdruk is per soort vast en is daarom een van de belangrijkste kenmerken waarmee paddenstoelen worden gedetermineerd. Wit, roze, bruin, zwart: het zegt meer dan de kleur van de hoed.

Wat heb je nodig?

• Een rijpe paddenstoel, met de hoed net geopend. Een oesterzwam, shiitake of blauwplaatstropharia uit je eigen kweek is ideaal, want die weet je zeker.
• Papier in twee kleuren: een vel wit en een vel zwart, of een wit vel dat je half zwart kleurt. Witte sporen zie je alleen op donker papier, bruine alleen op licht.
• Een glas of kom die over de hoed past.
• Een mes, en een nacht.

Stap voor stap

1. Snijd de steel vlak onder de hoed af, zodat de hoed plat kan liggen met de lamellen naar beneden.
2. Leg de hoed op de grens van het witte en het zwarte papier, de helft op elke kleur. Zo zie je de print welke kleur de sporen ook hebben.
3. Laat een druppel water op de bovenkant van de hoed vallen; dat helpt de sporen loslaten.
4. Zet het glas omgekeerd over de hoed, zodat er geen tocht is die de sporen wegblaast.
5. Wacht een nacht, minstens zes uur. Til het glas op, til de hoed voorzichtig recht omhoog, en kijk.

Welke kleur zie je bij welke soort?

Oesterzwammen geven een witte tot lichtlila print, zo fijn dat hij op zwart papier oplicht als een sterrenstelsel. Shiitake geeft wit. Blauwplaatstropharia geeft donker paarsbruin, bijna zwart, en dat is de kleur waar zijn naam vandaan komt. Nameko en goudvliesbundelzwam geven roestbruin. Pruikzwam en eikhaas zijn lastiger: die hebben geen lamellen maar stekels of poriën, en geven een dunne, wittige print die je alleen op zwart ziet. Vergelijk het maar met de tabel hieronder, en met wat je in het bos vindt: een paddenstoel die op een oesterzwam lijkt maar een bruine print geeft, is geen oesterzwam.

Waarom is dit voor kwekers belangrijk?

Omdat het de enige test is die je zonder microscoop kunt doen en die nooit liegt. De sporenkleur is vast per soort, ongeacht hoe de paddenstoel is gegroeid. In de kwekerij gebruiken we het andersom: een print op steriel papier is ook het beginpunt van een nieuwe cultuur, want uit die sporen kun je op agar een nieuwe stam laten groeien. Dat is hoe een wilde paddenstoel een stam wordt, zoals we in het stuk over de stammenbibliotheek beschreven. Thuis hoef je dat niet te proberen, maar het is goed om te weten wat er op je papier ligt: geen stof, maar het begin van een paddenstoel.

Bewaren en mooi maken

Een verse print veegt zo weg. Wil je hem houden, spuit hem dan van een halve meter afstand voorzichtig in met haarlak of fixatief voor tekeningen, in twee dunne lagen. Op zwart papier ingelijst is een oesterzwamprint een cadeau waar mensen om vragen. En met kinderen, zie het kinderstuk, is dit het moment waarop de vraag "waar komen paddenstoelen vandaan" een tastbaar antwoord krijgt: ze liggen daar, honderd miljoen tegelijk, op een velletje papier.

De veiligheidsregel

Een sporenprint is onschuldig, met één kanttekening: doe het niet met een paddenstoel die je ergens anders vandaan hebt en niet zeker kent, en laat het papier niet rondslingeren in een keuken waar iemand met een sporenallergie of astma werkt. Van een eigen oesterzwam uit een eigen kweekset is er niets aan de hand. Dat is precies waarom hij zo'n goede leerling is.